Jaarlijks worden circa 3.000 vrouwen gedetineerd in een van de drie penitentiaire inrichtingen (PI) voor vrouwen die Nederland heeft.

Dat is ca. 8% van de totale populatie gedetineerden die jaarlijks instroomt. Van hen wonen er ongeveer 2.500 in Nederland, bijna 80% verblijft korter dan 3 maanden in detentie; bijna 60% zelfs korter dan één maand. Ongeveer 70% van de gedetineerde vrouwen is moeder van tenminste één minderjarig kind.

Vrouwen in detentie

Moeders in detentie
Moeders in detentie spelen vaak een primaire rol in de opvoeding van hun kinderen. Hun verblijf in detentie - en dus hun afwezigheid thuis - heeft vaak grote impact op de achterblijvende (minderjarige) kinderen. Soms is opvang van de kinderen bij familie mogelijk, soms moeten kinderen elders worden opgevangen. Schaamte over de detentie kan zowel bij de moeder als bij de kinderen soms zo'n grote rol spelen dat de relatie tussen moeder en kind (tijdelijk) beschadigd raakt.


Kinderen lopen verhoogd risico op gedragsproblemen
Uit onderzoek weten we dat, als de moeder daartoe in staat is, een goede binding met de kinderen, het voelen van de verantwoordelijkheid van het moederschap, kan helpen om niet meer met justitie in aanraking te komen. Ook blijkt uit onderzoek dat kinderen van gedetineerde ouders/moeders een verhoogd risico lopen om zelf gedragsproblemen te ontwikkelen, met alle gevolgen van dien. Daarom investeert het gevangeniswezen in het behoud van de relatie tussen moeders en hun kinderen.

Kindcheck (eventueel informatie hulp bij opvang kinderen)

Met de uitvoering van de zgn. kindcheck wordt in het justitieproces op een aantal momenten gecontroleerd op de aanwezigheid van (achterblijvende) kinderen. Dit gebeurt vanaf het moment dat de verdachte wordt gearresteerd door de politie, er wordt dan ook voorzien in het eventueel organiseren van zorg en opvang van de kinderen. Dat kan zijn in de vorm van opvang door andere volwassenen (bijvoorbeeld de achtergebleven andere ouder of familieleden) of door tussenkomst van Bureau Jeugdzorg, in een adequate opvangvoorziening. Ook DJI voert de kindcheck uit.

Kindcheck bij zelfmelders

Voor vrouwen die zichzelf moeten melden bij een penitentiaire inrichting (PI) om hun detentie te ondergaan is de werkwijze als volgt: In het oproepbericht van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) aan de veroordeelde vrouw is opgenomen dat zij zelf verantwoordelijk is voor de opvang van minderjarige kinderen. Het bericht bevat tevens uitleg over de instanties waar zij, indien nodig, een beroep op kan doen voor de opvang van haar kinderen tijdens de detentie, mocht de opvang in het eigen sociale netwerk niet lukken. Ruim voor de ingangsdatum van de detentie wordt de gemeentelijk coördinator Nazorg door DJI verzocht om na te gaan of betrokkene verantwoordelijk is voor minderjarige kinderen en zo nodig maatregelen voor opvang te (laten) treffen.

Kindcheck bij overige gedetineerden

Zowel bij vrouwelijke als mannelijke gedetineerden wordt bij de eerste screening tijdens de detentie door de casemanager gevraagd naar de aanwezigheid en situatie van mogelijk achtergebleven kinderen. Indien voor de opvang nog (aanvullende) maatregelen moeten worden getroffen wordt de gemeentelijke coördinator Nazorg daarvan op de hoogte gesteld.

Gedetineerde moeders met jonge kinderen

In principe verblijven er geen kinderen bij hun moeder in detentie. Alleen in uitzonderlijke gevallen kan dat worden toegestaan.

Als er geen andere mogelijkheid tot opvang van de kinderen is, kan de directeur van een (gesloten) gevangenis toestemming verlenen om kinderen tot de leeftijd van maximaal 9 maanden bij de moeder op cel te laten verblijven. Daarvoor zijn speciale moeder-kindcellen ingericht. Het besluit tot verblijf van een kind in een gevangenis vergt een zorgvuldige afweging waarbij ook Bureau Jeugdzorg om advies wordt gevraagd. Bij een kind ouder dan 9 maanden is er een risico op schadelijke effecten van de detentie op de fysieke en verstandelijke ontwikkeling. Plaatsing vanaf die leeftijd in een gesloten setting is niet mogelijk.

De PI in Ter Peel beschikt over het zgn. Moeder Met Kindhuis (MMK), waar kinderen tot vier jaar bij hun gedetineerde moeder kunnen verblijven. Dit kan dus alleen wanneer de moeder in aanmerking komt voor plaatsing in een meer open deel van de gevangenis en waarin zij ook periodiek verlof heeft. Het huis staat op het terrein van de PI en beschikt over huiselijke voorzieningen en een speelruimte. De kinderen verblijven overdag in een kinderdagverblijf in de regio.

Ook hier geldt dat de besluitvorming om de kinderen bij hun moeders te laten verblijven zorgvuldige afwegingen vergt waarbij ook Bureau Jeugdzorg betrokken is.

Als de gedetineerde moeder in aanmerking komt voor een Penitentiair Programma (een laatste fase van detentie die buiten de gevangenis kan worden doorgebracht) en zelfstandige woonruimte ontbreekt, kan zij gedurende die periode met haar kinderen wonen in een huis voor begeleid wonen van Stichting Exodus in Venlo.

Contact met kinderen

Tijdens de reguliere wekelijkse bezoektijden kunnen kinderen hun moeders in detentie bezoeken. Tijdens de periode van detentie in de gevangenis, dus na de veroordeling van de moeder, zijn er ook mogelijkheden om in het weekend bezoek te ontvangen. Daarnaast vindt er een zgn. Ouder-Kindbezoek plaats waarin ouders in de gelegenheid worden gesteld om activiteiten met de kinderen te ondernemen. Deze bezoekruimtes zijn kindvriendelijk ingericht.

Gedetineerden en hun kinderen kunnen gebruik maken van een digitale postservice waarin kinderen (dagelijks) mailtjes kunnen sturen naar de penitentiaire inrichting die vervolgens bij de moeder wordt bezorgd. Elke penitentiaire inrichting voor vrouwen beschikt in de toekomst over de mogelijkheid tot beveiligde video-communicatie voor (extra) periodiek ouder- kindcontact.

Betere Start (Gedragsinterventie)

'Betere Start' is een (voorlopig) erkende gedragsinterventie voor vrouwelijke gedetineerden. Het betreft een (groeps-)training in opvoedvaardigheden voor moeders van kinderen van 2 tot en met 10 jaar om gedragsproblemen bij hun kinderen te voorkomen.

Moeders volgen de training tijdens hun detentie en worden na detentie nog een aantal keren thuis door de trainers bezocht. Deze training is effectief gebleken. Uit onderzoek blijkt dat de opvoedvaardigheden zijn verbeterd en gedragsproblemen bij de kinderen door de training met ca. 25 % zijn afgenomen.

Vrijwilligersorganisaties

Ook instellingen buiten DJI dragen hun steentje bij aan het behoud van de moeder-kind-relatie. Stichting Humanitas wordt bijvoorbeeld ingeschakeld voor opvoedondersteuning van de moeders en bij het begeleiden van jonge kinderen bij het bezoek aan hun moeders in detentie. Ook vrijwilligers van Stichting Exodus kunnen hiervoor worden ingezet.

Zwangere vrouwen in detentie

Indien er een zwangere vrouw wordt gedetineerd, wordt zij aangemeld bij:

  • een verloskundige/gynaecoloog voor controles;
  • het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK). De aanstaande moeder wordt uitgelegd dat het AMK na onderzoek adviseert over een eventueel verblijf van de baby bij de moeder.
  • het Justitieel Centrum voor Somatische Zorg. De a.s. moeder wordt ca 2 weken voor de vermoedelijke bevallingsdatum opgenomen in het JCvSZ waar zij ook gedurende de kraamtijd (10 dagen) verblijft.

Na de kraamtijd gaat de moeder met haar kind, indien er een positief advies is uitgebracht door het AMK, terug naar de PI. Het kindje wordt aangemeld bij het consultatiebureau waar de groei en ontwikkeling van de baby verder wordt gevolgd. Er volgt een huisbezoek (in de PI) door een verpleegkundige van Bureau Jeugdzorg. In de PI Ter Peel wordt de baby in de 8e week na de bevalling aangemeld voor een kinderdagverblijf.

Penitentiair Psychiatrisch Centrum

Een Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) geeft specialistische zorg aan gedetineerden met een psychiatrische stoornis, zoals een psychose of een persoonlijkheidsstoornis. De PPC's bieden kwalitatief hoogstaande zorg en bieden een goede aansluiting op de zorg in de ggz-instellingen na detentie.

Vrouwen met psychiatrische problemen kunnen worden geplaatst in het PPC van Zwolle. Daarnaast heeft PPC Amsterdam de mogelijkheid voor crisis plaatsen voor vrouwen.

Het PPC spant zich ook in om gedetineerde na detentie in een passend zorgtraject te plaatsen. Het doel hiervan is doorlopende passende zorg en het voorkomen van recidive. Immers als een gedetineerde met psychiatrische problemen zonder zorg of hulp na detentie op straat komt te staan, is het risico groot dat snel weer in crimineel gedrag wordt teruggevallen.

Locaties en adressen Penitentiaire Inrichtingen voor vrouwen


TER PEELUTRECHTZWOLLE
Locatie
PI Zuid Oost, loc. Evertsoord
PI Utrecht, loc. Nieuwersluis
PI Zwolle
Postadres
Postbus 6021
5960 AA Horst aan de Maas
Postbus 270
3500 AG Utrecht
Postbus 40033
8004 DA Zwolle
Bezoekadres
Paterstraat 4
5977 NM Evertsoord
Zandpad 3
3631 NK Nieuwersluis
Huub van Doornestraat 15
8013 NR Zwolle
Telefoon(088) 07 45 700(088) 07 29 600(088) 07 40 800