Beeldende therapie: experimenteren en oefenen met nieuw gedrag

Deze hoofdrubriek bevat 6 rubrieken:

Weblog

Janine werkt als beeldend therapeut in forensisch psychiatrisch centrum (FPC) de Oostvaarderskliniek. Tbs-patiënten krijgen in deze kliniek een langdurige en intensieve behandeling. Beeldende therapie is een belangrijk onderdeel van deze behandeling.

Als beeldend therapeut werk ik op de afdeling Therapie en Training. De behandeling van de patiënten staat centraal. Na de eerste weken van kennismaking en observatie wordt er een behandelplan opgesteld door de Hoofd Behandelaar en het behandelteam, waarbij doelen (en bijbehorende middelen) worden gepland. Deze doelen hangen nauw samen met de problematiek van de patiënt en zijn risicomanagement. Door de risico’s vast te stellen en in de behandeling te bewerken, werkt de patiënt aan het terugdringen van recidive. Als risico’s dusdanig zijn afgenomen kunnen er stappen gezet worden richting resocialisatie. Dit duurt gemiddeld zes jaar.

De patiënt gaat in de beeldende therapie met één van de opgestelde doelen aan de slag. Ondertussen volgt de patiënt ook op andere plekken therapieën, gaat hij bijvoorbeeld naar onderwijs en werkt hij op de afdeling aan bepaalde doelen: Samen met een groot behandelteam werkt hij of zij zo aan het grotere geheel.

Beeldende therapie

De beeldende therapie is, net als dramatherapie, muziektherapie en psychomotorische therapie, een vorm van vaktherapie. De Oostvaarderskliniek heeft al deze vier vormen van vaktherapie in huis. De kracht van vaktherapie is dat er in de behandeling niet alleen gepraat wordt over, maar dat (probleem)gedrag zichtbaar gemaakt kan worden in de therapie ruimte en dat gelijk geoefend kan worden met gewenst gedrag. We bieden individuele therapieën en groepstherapieën aan. In de therapieruimte werken patiënten aan hun doelen waarbij het beeldende medium methodisch wordt ingezet. De verschillende materialen en werkvormen zetten de patiënt in beweging om bijvoorbeeld uiting te geven aan emoties, te oefenen met vaardigheden en te leren reflecteren.

Gedrag

Het gedrag dat de patiënt in de therapie laat zien, loopt parallel met het gedrag van de patiënt buiten de therapie. Als de patiënt moeite heeft om hulp te vragen, dan zal hij dat tijdens de therapie ook niet gauw doen. Door hiermee te oefenen tijdens het beeldend werken, leert de patiënt om hulp te vragen en kan hij dit ook gaan toepassen buiten de therapie. Als de patiënt bijvoorbeeld meermaals in de therapieruimte grenzeloos met beeldend materiaal omgaat en te vlug en onbedachtzaam een werkstuk begint, dan kun je de klok erop gelijk zetten dat de patiënt ook buiten de therapie moeite heeft om impulsen te controleren.

Observatie, diagnostiek en behandelen

Het geobserveerde gedrag in de therapie ruimte levert een bijdrage aan de observatie en diagnostiek van het behandelteam. Door te observeren hoe de patiënt met structuur en regels omgaat, met feedback en tegenslagen, met complimenten en samenwerken ontstaat niet alleen een beeld van de mogelijkheden en beperkingen van de patiënt, maar kan ook een afgestemd aanbod gearrangeerd worden waarin de patiënt kan experimenteren en oefenen met nieuw gedrag. De patiënt krijgt dan opdrachten waar hij gericht aan bijvoorbeeld het verminderen van zijn impulsiviteit kan werken. Daarnaast krijgt de patiënt huiswerkopdrachten mee om buiten de therapie met het gestelde doel te oefenen.

De beeldende therapie (en vaktherapie in het algemeen) is een bijzondere vorm van ervaringsgerichte therapie die deze forensische doelgroep, waar problemen met name in het gedrag tot uiting komen, helpt om tot gedragsverandering te komen.

Emoties

Patiënten in de forensische setting hebben vaak problemen met emoties. De patiënt wordt overspoeld door emoties, voelt juist nauwelijks emoties of drukt deze weg. Emotieregulatie is dan ook een doel waar ik in mijn therapie veel aan werk. Praten en denken is cognitief, terwijl beeldend werken een non-verbale vorm is en juist de patiënt contact laat maken met zijn emoties. Het voelt voor patiënten vaak heel bevrijdend dat zij een toegankelijke (veilige) vorm hebben gevonden om die emoties de ruimte te geven. Patiënten zijn vroeger op een verkeerde manier met deze emoties omgegaan, door ze bijvoorbeeld te onderdrukken met drugs, wat vaak leidt tot probleem- en delictgedrag.

De misvatting dat beeldende therapie dagbesteding is, klopt dan ook niet. Beeldende therapie is een methodische vorm van behandelen waarbij patiënten hard moeten werken. Ze krijgen een spiegel voor, gaan in beeld brengen wat ze altijd uit de weg zijn gegaan en worden getracht patronen te doorbreken. De kliniek heeft ook beeldende vormgeving als dagbesteding, daar wordt het beeldende medium op een andere manier en met een ander doel ingezet.

Samen groeien

Het is elke dag een bijzondere ervaring om mensen te zien groeien. Dat geeft voldoening. En motivatie om vol te blijven houden als een zeer complexe patiënt langer nodig heeft om een stap te zetten. Het is bovendien een ontzettend ingewikkelde populatie. Dat vraagt durf, volharding, een kritische blik en tegelijkertijd het vermogen om te kijken naar wat nog wel mogelijk is.