Symposium Vrouwen in Detentie

'We moeten blijven luisteren naar de vrouwen zelf'

Vrouwen in detentie hebben andere behoeften dan mannen. Dat werd opnieuw duidelijk tijdens het symposium Vrouwen in Detentie dat op 6 februari plaatsvond. Toch zijn er de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet.

Tekst: Nicolline van der Spek
Foto's: Esther Ruiterman

Het symposium werd georganiseerd door PI Nieuwersluis, PI Zwolle en PI Zuid-Oost/Ter Peel, samen met externe experts, ketenpartners en gedetineerde vrouwen. Centraal stond de vraag hoe we samen kunnen bouwen aan een veilig detentieklimaat voor vrouwen. Die vraag is niet nieuw; ze staat al langer op de agenda van DJI, maar kreeg de afgelopen tijd extra prioriteit naar aanleiding van een aantal incidenten in de PI Nieuwersluis. Sindsdien is veel in beweging gezet, aldus vestigingsdirecteur Francesca Salamone. ‘Maar we zijn er nog niet.’

Portret Esther van Ginneken — Beeld: © DJI / Esther Ruiterman

Onderzoek

In 2023 startte de Universiteit Leiden, in opdracht van DJI, een onafhankelijk onderzoek naar sociale veiligheid in de drie vrouwengevangenissen. Een belangrijk inzicht is de rol van macht, aldus onderzoeker Esther van Ginneken: ‘Binnen detentie is macht structureel aanwezig: in regels, afhankelijkheid en dagelijkse interacties. Tegelijk merkte ik dat de medewerkers zich daar niet altijd voldoende van bewust zijn, terwijl vrouwen deze machtsverschillen sterk ervaren. Juist daar ligt volgens mij een belangrijke verbeteropgave.’

Daarnaast pleit Van Ginneken voor een gendersensitieve benadering. Niet om stereotypen te bevestigen, maar om reële verschillen serieus te nemen, bijvoorbeeld rond medische zorg, menstruatie, visitaties en afstand tot kinderen. ‘Rekening houden met die factoren is noodzakelijk om echte gelijkheid en sociale veiligheid te realiseren.’

Om de tafel

Dat luisteren naar de behoeften van vrouwen centraal moet staan, onderstreept ook Lilianne Ploumen van Bureau Clara Wichmann. Volgens haar begint een veilig en rechtvaardig detentieklimaat met het serieus nemen van de stemmen van de vrouwen om wie het gaat. ‘Wij zijn er niet om te vertellen wat wij vinden, maar om op te halen wat vrouwen zelf vertellen. Hun ervaringen moeten leidend zijn, niet alleen in de dagelijkse praktijk, maar ook in beleid. Daarvoor is het wel nodig dat vrouwen zich veilig genoeg voelen om hun verhaal te doen.’

Entree symposium — Beeld: © DJI / Esther Ruiterman

Uit eerste hand

Zes gedetineerde vrouwen deelden tijdens het symposium hun verhaal. Zij noemden verschillende verbeterpunten. Allereerst: gezien worden als mens, niet alleen als gedetineerde. Respect en erkenning vergroten vertrouwen. Ook de intake bij binnenkomst werd als knelpunt genoemd. Die is vaak overweldigend. Extra begeleiding, bijvoorbeeld via een buddy, opperde een van de vrouwen, kan helpen om stress en onzekerheid te verminderen. Contact met kinderen bleek een ander belangrijk thema. De aanwezige vrouwen pleitten voor ruimere en huiselijkere bezoekmogelijkheden. Eén vrouw vertelde dat haar zoon naar de middelbare school gaat, maar dat zij niet mee kon naar een open dag, een gemis in een cruciale levensfase van haar kind. Visitatieprocedures werden eveneens besproken. Uitkleden en fouilleren wordt als vernederend ervaren. Zoals één vrouw het verwoordde: ‘Als je direct gestript wordt, is de toon wel gezet.’ De invoering van de bodyscan bij binnenkomst wordt door de vrouwen dan ook als een belangrijke verbetering gezien.

Portret Francesca Salamone — Beeld: © DJI / Esther Ruiterman

Goed op weg

De bodyscan maakt deel uit van een breder pakket aan maatregelen van de afgelopen jaren. Ook wordt duidelijker gecommuniceerd waar vrouwen terechtkunnen met vragen of meldingen, bijvoorbeeld bij een vertrouwenspersoon of de Commissie van Toezicht. En zijn er brievenbussen opgehangen waar vrouwen klachten kwijt kunnen. Salamone: ‘Toen ik hier zes jaar geleden begon, zijn we direct gaan kijken naar wat vrouwen nodig hebben en waar het beter kon. Er zijn stappen gezet, bijvoorbeeld in re-integratie, begeleiding en bewustwording op de werkvloer. Er blijven altijd punten om te verbeteren, zoals de balans tussen afstand en nabijheid. Wat ik nu terughoor van vrouwen, is dat het klimaat veiliger is geworden: ze voelen zich meer gehoord en durven dingen eerder te benoemen. Maar dat betekent ook dat we moeten blijven luisteren naar de vrouwen zelf, want hun ervaringen moeten meegenomen worden in wat we verder kunnen verbeteren.’

Portret Laura Menenti — Beeld: © DJI / Esther Ruiterman

Macht en afhankelijkheid

Laura Menenti, hoofd van het Bureau van Mariëtte Hamer, Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, spreekt op het symposium naar aanleiding van het advies dat de Regeringscommissaris op verzoek van DJI heeft uitgebracht. Menenti richt zich in haar aanbevelingen onder meer op machtsverhoudingen en afhankelijkheid. ‘Ik sprak een vrouw die tv mocht kijken van een PIW'er, terwijl het volgens de regels niet mocht. Een oogje dichtknijpen klinkt leuk, maar het gaf haar een onveilig gevoel. Je geeft het signaal af: er zijn regels, maar uiteindelijk bepaal ik wat er gebeurt. Juist voorspelbaarheid verkleint machtsverschillen en verlaagt de drempel om misstanden te melden.’ Menenti pleit voor minder willekeur en een cultuur waarin medewerkers elkaar durven aanspreken. Vestigingsdirecteur PI ter Peel Arend de Korte, gespreksleider tijdens het symposium, is blij dat Menenti deze aanbeveling uit het advies uitlicht. Het is de aanbeveling waarmee DJI nog het meest worstelt, omdat discretionaire bevoegdheid óók een belangrijk onderdeel is van het vakmanschap van PIW’ers is. Menenti hoopt dat detentie in de toekomst veel meer gericht zal zijn op resocialisatie. ‘Idealiter komen vrouwen beter uit detentie dan ze erin gingen: met meer vertrouwen, meer perspectief. Daarvoor is het nodig dat de omgeving tijdens detentie veilig is.’

‘Juist voorspelbaarheid verkleint machtsverschillen en verlaagt de drempel om misstanden te melden’

Toekomst

Kijkend naar de toekomst, hoopt Van Ginneken dat vrouwengevangenissen kleinschaliger zijn. ‘Dichter bij het netwerk en de kinderen van vrouwen. Niet meer weggestopt op afgelegen industrieterreinen, maar als onderdeel van de maatschappij. Ik zou willen dat gedetineerde vrouwen weer als burgers worden gezien, die tijdens detentie kunnen werken aan hun toekomst.’

Ook Ploumen werd de vraag gesteld hoe een vrouwengevangenis er over tien jaar idealiter uit zou moeten zien: ‘Als je luistert naar wat vrouwen zelf zeggen, kom je uit op een systeem met minder nadruk op veiligheidsrisico’s en veel meer op het leven na detentie. Een systeem dat meer ondersteunt en ruimte biedt voor individuele behoeften.’

Vertrouwen winnen

Dolf van Langelaar is PIW'er in PI Nieuwersluis en werkt bewust vanuit vertrouwen. ‘Ik weet dat veel vrouwen te maken hebben gehad met misbruik. Ik ben bijna twee meter, dan kan ik nogal imposant overkomen. Ik probeer vrouwen op hun gemak te stellen door oprechte interesse te tonen. Ik groet hen met een lach en respecteer hun grenzen. Door echt te luisteren en verbinding te maken, bouw ik vertrouwen op.’ Zijn aanpak werkt. Vrouwen geven aan hem terug dat ze zich veiliger voelen wanneer ze merken dat hij er als mens voor hen is, niet alleen als bewaarder. Daar is hij trots op. ‘Ik heb zelfs een keer een tekening ontvangen van een vrouw die weer op vrije voeten is. Ze tekende in de gevangenis al veel. Helemaal rechts onderin stond in hele kleine lettertjes: “Dolf, je bent de eerste man die ik echt vertrouw”.’