“Fundamentele keuzes zijn nodig over hoe we vrijheidsbeneming en behandeling organiseren. Onze ruim 17.000 medewerkers zetten zich iedere dag maximaal in om de veiligheid, zorg en humaniteit overeind te houden. Maar we kunnen niet oneindig op de loyaliteit van onze mensen blijven teren. En mensen, geld en gebouwen zijn niet onbeperkt beschikbaar. Daar moeten we in de manier waarop we ons werk organiseren rekening mee houden.” Dit is de boodschap van de Dienst Justitiële Inrichtingen vandaag aan de Tweede Kamer in de Stand van de Uitvoering 2026.
Beeld: © DJI / DJI
In de Stand brengt DJI jaarlijks in beeld welke knelpunten de organisatie in de praktijk ervaart, wat DJI zelf doet om deze aan te pakken en wat daarvoor nodig is van politiek en ketenpartners. In de editie van 2026 staan vier knelpunten centraal: tekort aan gebouwelijke capaciteit, tekort aan personeel, een steeds complexere doelgroep en gebrek aan doorstroom.
“We vragen de Tweede Kamer daarom om brede steun voor het Actieplan dat eind juni is aangeboden. De maatregelen daarin zijn hard nodig om de druk te verlichten en de uitvoering ook voor de toekomst werkbaar te houden”, zegt directeur-generaal van DJI Wim Saris.
Tekorten zijn structureel
Sinds eind 2024 is binnen DJI sprake van ‘Code Zwart’. In 2025 overschreed de celbezetting de kritieke grens van 99,5 procent. Wij missen het personeel om zo’n 150 tot 200 beschikbare cellen ook daadwerkelijk te kunnen gebruiken voor gedetineerden. Daarnaast staan er zo’n 600 vacatures open. Zonder groot onderhoud en renovatie van oudere inrichtingen dreigen de komende jaren bovendien circa 3.000 bestaande plaatsen uit te vallen.
Tegelijkertijd merken we dat justitiabelen die bij ons binnen komen steeds complexere problemen hebben. DJI ziet onder meer een toename van psychiatrische en verslavingsproblematiek en problemen die samenhangen met de hogere leeftijd van gedetineerden. Ook wordt DJI geconfronteerd met ernstige veiligheidsrisico's door voortgezet crimineel handelen vanuit detentie en verharding onder delen van de doelgroep.
De juiste persoon op de juiste plek
Volgens DJI gaat de capaciteitsopgave daarom over meer dan het aantal beschikbare cellen. Niet iedere justitiabele heeft dezelfde mate van beveiliging, zorg en begeleiding nodig. Bij een korte gevangenisstraf zijn bovendien de mogelijkheden om vanuit DJI te werken aan een goede terugkeer naar de samenleving beperkter dan bij iemand die jarenlang vastzit.
DJI wil daarom gerichter kijken naar verblijfsduur, risico, zorgbehoefte en perspectief. Voor mensen met een beperkt risico kunnen andere vormen van detentie passend zijn. Bij korte detenties moet de beschikbare tijd vooral worden benut voor wat daarin realistisch kan worden bereikt en moeten, met name, gemeenten al tijdens de vrijheidsbeneming hun rol kunnen pakken.
Saris: “Iemand die maar een paar weken bij ons verblijft, kunnen wij in die korte tijd niet voorbereiden op een nieuw leven buiten. We kunnen bij die korte straffen wel zorgen dat gemeenten, zorg en andere partners in staat worden gesteld om tijdens de vrijheidsbeneming zaken voor na die vrijheidsbeneming op orde te brengen. Uiteindelijk komt bijna iedereen weer buiten. Het is in het belang van ons allemaal dat die terugkeer goed en veilig verloopt.”
DJI kan het niet alleen
De Stand laat ook zien dat problemen buiten DJI rechtstreeks gevolgen hebben binnen de inrichtingen. Zo stokt de uitstroom vanuit de forensische zorg wanneer passende vervolgzorg of huisvesting ontbreekt. Tegelijkertijd wachten inmiddels 275 tbs-gestelden in detentie op een behandelplek. Daardoor blijven ook gevangenisplaatsen bezet die hard nodig zijn om door de rechter opgelegde straffen tijdig uit te kunnen voeren.
Ontwikkelingen in de hele strafrechtketen werken door bij DJI. Als meer mensen instromen of langer vastzitten, vraagt dat om meer capaciteit. DJI pleit er daarom voor om bij keuzes over meer of langere straffen en maatregelen, of extra investeringen in opsporingen en vervolging, vanaf het begin rekening te houden met de gevolgen voor de tenuituitvoerlegging.
Saris: “DJI kan niet blijven opvangen wat elders vastloopt. Als iemand niet kan doorstromen naar behandeling of vervolgzorg, merken wij dat uiteindelijk ook in onze inrichtingen. Iedereen heeft daarin een verantwoordelijkheid, wij ook. Maar als we willen dat de strafrechtketen als geheel blijft functioneren, moeten we de problemen ook als geheel bekijken.”
Actieplan belangrijke stap, maar niet het eindpunt
Met de middelen uit het coalitieakkoord en de maatregelen uit het Actieplan Gevangeniswezen kan een belangrijke stap worden gezet. DJI staat achter dit samenhangende plan en roept de Tweede Kamer op het breed te steunen. Het Actieplan bevat onder meer maatregelen voor extra capaciteit, nieuwe detentieconcepten, personeel en betere doorstroom. De Stand maakt tegelijkertijd duidelijk dat het Actieplan niet alle problemen oplost.
Saris: “Het Actieplan hebben we hard nodig. Maar het is niet het eindpunt. We moeten blijven kijken naar wat we van detentie verwachten en wat daarvan uitvoerbaar is. De tenuitvoerlegging van straffen en maatregelen kan geen sluitpost zijn. Het is een randvoorwaarde voor een betrouwbare rechtsstaat.”
Lees hier de volledige Stand van de Uitvoering 2026.