Nederland is een democratie. Dat houdt in dat het Nederlandse volk vertegenwoordigers kiest. Om te bepalen wie volksvertegenwoordiger mag worden, vinden er verkiezingen plaats en gaan we naar de stembus. Ook justitiabelen - dat zijn mensen die bij DJI zijn ingesloten - mogen stemmen. Op deze pagina lees je daar meer over.

Welke verkiezingen houden we in Nederland?

We houden in Nederland iedere vier jaar verkiezingen voor de Tweede Kamer, Provinciale Staten, Waterschappen en gemeenteraden. De leden van de Eerste Kamer worden indirect gekozen: dat gebeurt door de leden van de Provinciale Staten. Daarnaast zijn er iedere vijf jaar verkiezingen voor het Europees Parlement.

Wie mogen naar de stembus?

Iedereen met de Nederlandse nationaliteit van 18 jaar en ouder mag stemmen. Dat geldt ook voor justitiabelen. Er is een uitzondering: iemand die door de rechter is ontzet uit het kiesrecht mag niet stemmen. Stemmen gebeurt vrijwillig en de keuze is anoniem.

Actief en passief kiesrecht

Er zijn twee soorten kiesrecht: actief en passief kiesrecht. Actief kiesrecht is het recht om te stemmen. Passief kiesrecht is het recht om je verkiesbaar te stellen. Justitiabelen hebben, net als mensen in de vrije samenleving, actief en passief kiesrecht. Zij mogen dus stemmen en zich verkiesbaar stellen, tenzij de rechter hun het kiesrecht heeft ontnomen. Stemmen gebeurt vrijwillig en iemands keuze is anoniem.

Stempas + identiteitsbewijs

Om te kunnen stemmen, zijn een stempas en een identiteitsbewijs nodig. Met die documenten kun je stemmen in de gemeente waar je geregistreerd staat. Er bestaat ook een kiezerspas. Die moet je zelf aanvragen. Daarmee kun je in elke Nederlandse gemeente stemmen. De Kieswet bepaalt dat alle mensen die mogen stemmen, dus ook justitiabelen met actief kiesrecht, uiterlijk twee weken voor de verkiezingen hun stempas ontvangen op het huisadres. Daarvoor worden de adressen gebruikt die geregistreerd staan in de Basisregistratie Personen. Iedereen is zelf verantwoordelijk voor inschrijving in de Basisregistratie Personen in de gemeente waar men verblijft. Dakloze justitiabelen die nergens geregistreerd staan, worden ingeschreven in de justitiële inrichting. De stempas wordt in zo'n geval naar de justitiële inrichting gestuurd en aan de justitiabele gegeven.

Vooraf informeren

Als er verkiezingen worden gehouden, zorgen de justitiële inrichtingen ervoor dat justitiabelen dat op tijd weten. Ook horen zij hoe ze kunnen stemmen. Justitiabelen kunnen via radio en tv programma's volgen waarin politici vertellen waar hun partij voor staat. Bijvoorbeeld de zendtijd voor politieke partijen en debatten. En justitiabelen die toegang hebben tot een computer met goedgekeurde websites kunnen een landelijke stemhulp invullen. Dat kan helpen bij het maken van een keuze.

Gemeenteraadsverkiezingen

De eerstkomende verkiezingen zijn de gemeenteraadsverkiezingen op woensdag 18 maart 2026. We gaan dan naar de stembus voor het kiezen van de leden van de gemeenteraden van Nederlandse gemeenten. Justitiabelen met kiesrecht mogen dan ook stemmen.

Hoe stemmen justitiabelen?

De Kieswet bepaalt hoe justitiabelen kunnen stemmen. Dat staat in artikel B6 van de Kieswet:

  • Kiesgerechtigde personen aan wie op de dag van de stemming rechtmatig hun vrijheid is ontnomen, oefenen hun kiesrecht uit door bij volmacht te stemmen.

Deze beperking geldt niet:

a.  voor hen die op de dag van de stemming een zodanige feitelijke bewegingsvrijheid genieten dat zij in persoon aan de stemming kunnen deelnemen;

b.  voor hen die op grond van het regime van de inrichting waarin zij verblijven aanspraak hebben op periodiek verlof.

In dit geval kunnen justitiabelen stemmen in een openbaar stembureau.

Er zijn twee soorten volmacht. Die leggen we hieronder uit:

Schriftelijke volmacht
De gemakkelijkste manier voor een justitiabele om iemand te machtigen is met het formulier 'Verzoek om bij volmacht te stemmen' (Model L 8). Dat heet een schriftelijke volmacht. Hiervoor is geen stempas nodig en ook geen (kopie van een) identiteitsbewijs. De persoon die voor de justitiabele gaat stemmen - de gemachtigde - moet bij gemeenteraadsverkiezingen in dezelfde gemeente wonen en gaan stemmen als de justitiabele. Het formulier moet door de justitiabele worden ingevuld en door de kiezer die door de justitiabele wordt gemachtigd.

Het formulier 'Verzoek om bij volmacht te stemmen' (Model L 8) is op te halen bij de gemeente waar de justitiabele staat ingeschreven. Het formulier kan ook worden gedownload van de website van die gemeente of van www.rijksoverheid.nl.

Onderhandse volmacht
Een justitiabele kan ook iemand machtigen via de stempas. Dat heet een onderhandse volmacht. De justitiabele vult de achterkant van de eigen stempas in. De persoon die wordt gemachtigd moet kiesgerechtigd zijn en in dezelfde gemeente wonen en gaan stemmen als de justitiabele. De gemachtigde neemt de onderhandse volmacht samen met een kopie van het identiteitsbewijs van de justitiabele mee naar het stembureau. De gemachtigde vult daar dan twee stembiljetten in: een voor zichzelf en een voor de justitiabele.

Stemmen in een openbaar stembureau
Justitiabelen die op de dag van de verkiezing op grond van hun regime met periodiek verlof zijn of andere vrijheden hebben, kunnen stemmen in een openbaar stembureau. In het stembureau moeten zij hun stempas en een identiteitsbewijs tonen. Het kunnen uitoefenen van het stemrecht is géén verlofdoel op zichzelf. Dit kan dus niet worden opgegeven als reden voor het aanvragen van verlof.

Justitiabelen met een andere nationaliteit

Soms mag iemand die in Nederland woont en een andere nationaliteit heeft dan de Nederlandse stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen. Die persoon moet dan wel 18 jaar of ouder zijn en kiesrecht hebben. Daarnaast moet diegene horen bij een van de volgende drie groepen:

Burgers van de Europese Unie
Mensen met een nationaliteit van een andere lidstaat van de Europese Unie. Zij moeten dan wel op 2 februari 2026 officieel in Nederland wonen en ingeschreven staan in de Basisregistratie Personen.

Mensen van buiten de Europese Unie
Mensen die geen burger zijn van de Europese Unie mogen stemmen voor de gemeenteraad als zij:

  • 18 jaar of ouder zijn en kiesrecht hebben;
  • op de dag van kandidaatstelling (voor deze gemeenteraadsverkiezingen is dat 2 februari 2026) vijf jaar legaal en onafgebroken in Nederland wonen;
  • op 2 februari 2026 een geldige verblijfstitel hebben op grond van de Vreemdelingenwet 2000 art. 8 onder a, b, c, d, e of I of een document hebben bedoeld in artikel 3 of artikel 6 van de Wet toelating en uitzetting BES.
     

Mensen van buiten de Europese Unie in dienst van een internationale organisatie of in dienst van een ander land
Mensen die geen burger zijn van de Europese Unie en die in dienst zijn van een internationale organisatie of van een ander land mogen soms stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen. Bijvoorbeeld werknemers van internationale volkenrechtelijke organisaties, die in Nederland zijn op grond van een verdrag tussen Nederland en de organisatie waarvoor zij werken.

Meer informatie

Meer informatie over het kiesrecht in Nederland vindt u op de websites van de Kiesraad en de Commissie van Toezicht. Informatie over het machtigen van iemand anders staat op Kan ik iemand anders vragen om voor mij te stemmen? en op rijksoverheid.nl staat algemene informatie over verkiezingen in Nederland.