Vrouwen in detentie

Er zijn verschillende soorten inrichtingen waar vrouwen geplaatst kunnen worden: een huis van bewaring (als de rechter nog uitspraak moet doen), de gevangenis (als de rechter een straf heeft opgelegd), een penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) of een inrichting voor stelselmatige daders (ISD). Van de vrouwelijke gedetineerden wonen er ongeveer 2.500 in Nederland. Bijna 80% verblijft korter dan 3 maanden in detentie; bijna 60% zelfs korter dan één maand. Ongeveer 70% van de gedetineerde vrouwen is moeder van tenminste één minderjarig kind.

Nieuwe inzichten over vrouwen in detentie

DJI maakt vooralsnog geen onderscheid tussen mannen en vrouwen in detentie. Dat willen we veranderen. We werken aan een nieuwe visie op vrouwen in detentie waarin veiligheid en zorg in balans zijn, sociale veiligheid centraal staat en aandacht is voor elk individu. Want we weten dat vrouwen in detentie kampen met andere zorgen en problemen, hun detentie anders beleven en een andere zorgbehoefte hebben dan mannen in detentie.

DJI is met medewerkers en externe experts en ketenpartners in gesprek over specifieke onderwerpen die vrouwen in detentie raken: visitaties en het inkomstenproces, traumasensitief werken, moeder en kind-relatie, afstand en nabijheid van medewerkers en seksuele gezondheid.

Die nieuwe visie op vrouwen in detentie leidt tot een ‘Handreiking vrouwen in detentie’ die concrete handvatten biedt voor directies en medewerkers van vrouwengevangenissen. Het onderwerp vrouwendetentie krijgt ook een centrale plek in het programma ’Nieuwe detentie-en behandelconcepten’ dat in het kader van het capaciteitstekort binnen DJI is gestart.

Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) en pre-passanten afdelingen

Vrouwen met psychiatrische problemen kunnen worden geplaatst in het PPC van PI Zwolle (48 plaatsen). Daarnaast heeft het PPC van Justitieel Complex Zaanstad de mogelijkheid voor crisisplaatsen voor vrouwen. PI Zwolle heeft tevens een afdeling met 22 plaatsen voor vrouwen die een ISD-maatregel opgelegd hebben gekregen van de rechter. Lees meer over een PPC.
Er zijn in PI Vught ook pre-passanten afdelingen waar vrouwen kunnen verblijven.

Vrouwen in de Beperkte Beveiligde Afdeling (BBA)

Zowel PI Nieuwersluis als PI Ter Peel hebben een BBA voor vrouwen. Deze vrouwelijke gedetineerden werken overdag buiten de inrichting en komen na het werk weer terug naar de PI waar ze overnachten. Lees hier meer over de BBA.

Moeders in detentie

Veel vrouwen in detentie zijn moeder. Die moeders spelen vaak een primaire rol in de opvoeding van hun kinderen. Hun verblijf in detentie - en dus hun afwezigheid thuis - heeft vaak grote impact op de achterblijvende (minderjarige) kinderen. Soms is opvang van de kinderen bij familie mogelijk, soms moeten kinderen elders worden opgevangen. Schaamte over de detentie kan zowel bij de moeder als bij de kinderen zo'n grote rol spelen, dat de relatie tussen moeder en kind (tijdelijk) beschadigd raakt.

Kinderen lopen een verhoogd risico op gedragsproblemen

Uit onderzoek weten we dat, als de moeder daartoe in staat is, een goede binding met de kinderen, het voelen van de verantwoordelijkheid van het moederschap, kan helpen om na vrijlating niet meer met justitie in aanraking te komen. Ook blijkt uit onderzoek dat kinderen van gedetineerde ouders/moeders een verhoogd risico lopen om zelf gedragsproblemen te ontwikkelen, met alle gevolgen van dien. DJI richt zich daarom steeds meer op gezinsgericht werken.  

Gedetineerde moeders met jonge kinderen

In principe verblijven er geen kinderen bij hun moeder in detentie. Alleen in uitzonderlijke gevallen wordt dat toegestaan, bijvoorbeeld als de moeder een baby en/of een korte detentie heeft. De directeur van de penitentiaire inrichting kan dan toestemming verlenen om kinderen tot de leeftijd van maximaal 9 maanden bij de moeder in de cel te laten verblijven als de moeder voor die tijd vrijkomt of tot maximaal 6 maanden als de moeder nog langer vast blijft zitten. Daarvoor zijn speciale moeder-kindcellen ingericht. Zo'n besluit vergt een zorgvuldige afweging, waarbij ook Veilig Thuis en de Raad voor de Kinderbescherming om advies worden gevraagd.

De penitentiaire inrichting in Ter Peel beschikt over het zogenoemde Moeder Met Kindhuis, waar kinderen tot en met vier jaar bij hun gedetineerde moeder kunnen verblijven. Dit kan alleen wanneer de moeder in aanmerking komt voor plaatsing in een minder beveiligde omgeving van de gevangenis. Het is echter wel een gesloten setting waar ook vrouwen met een lange straf zitten, als de straf maar niet langer is dan dat het kind niet meer naar het kinderdagverblijf kan en naar school moet (met 4 jaar).

Het Moeder Met Kindhuis staat op het terrein van de gevangenis en beschikt over huiselijke voorzieningen en een speelruimte. De kinderen verblijven overdag in een kinderdagverblijf in de regio. ’s Avonds en in het weekend zijn ze bij hun moeder. Ook hier geldt dat de besluitvorming om de kinderen bij hun moeders te laten verblijven zorgvuldige afwegingen vergt, waarbij ook Veilig Thuis betrokken is.

Als de gedetineerde moeder in aanmerking komt voor een penitentiair programma (een laatste fase van detentie die buiten de gevangenis kan worden doorgebracht) en zelfstandige woonruimte ontbreekt, kan zij gedurende die periode met haar kinderen wonen in een huis voor begeleid wonen van Stichting Exodus in Venlo.

Gedragsinterventie 'Betere Start'

'Betere Start' is een erkende gedragsinterventie voor vrouwelijke gedetineerden. Het betreft een (groeps)training in opvoedvaardigheden voor moeders van kinderen van twee tot en met tien jaar om gedragsproblemen bij hun kinderen te voorkomen.

Moeders volgen deze training tijdens hun detentie en worden na detentie nog een aantal keren thuis door de trainers bezocht. Deze training is effectief; uit onderzoek blijkt dat de opvoedvaardigheden van de vrouwen zijn verbeterd en dat gedragsproblemen bij de kinderen met ongeveer 25% zijn afgenomen.

Vrijwilligersorganisaties

Ook instellingen buiten DJI dragen hun steentje bij aan het behoud van de moeder-kind-relatie. Vereniging Humanitas wordt bijvoorbeeld ingeschakeld voor opvoedondersteuning van de moeders en bij het begeleiden van jonge kinderen bij het bezoek aan hun moeders in detentie. Ook vrijwilligers van Stichting Exodus kunnen hiervoor worden ingezet.

Zwangere vrouwen in detentie

Als er een zwangere vrouw wordt gedetineerd, wordt zij aangemeld bij:

• een verloskundige/gynaecoloog voor controles;
• de organisatie Veilig Thuis, de uitvoerder van meldingen rond huiselijk geweld en kindermishandeling. De aanstaande moeder wordt uitgelegd dat Veilig Thuis na onderzoek adviseert over een eventueel verblijf van de baby bij de moeder. Veilig Thuis kan met de Raad voor de Kinderbescherming overleggen. De richtlijnen die betrekking hebben op het welzijn van het kind, zijn door de Raad van de Kinderbescherming opgesteld.
• het Justitieel Centrum voor Somatische Zorg in Scheveningen (PI Haaglanden). De aanstaande moeder wordt ongeveer 2 weken voor de vermoedelijke bevallingsdatum of bij complicaties opgenomen in het JCvSZ waar zij ook gedurende de kraamtijd (10 dagen) verblijft.

Na de kraamtijd gaat de moeder met haar kind, als er een positief advies is uitgebracht door Veilig Thuis, terug naar de penitentiaire inrichting waar zij verbleef vóór de bevalling. Het kindje wordt aangemeld bij het consultatiebureau, waar de groei en ontwikkeling van de baby verder worden gevolgd. Ook de verpleegkundigen van de medische dienst in de inrichting zien toe op het welzijn en de gezondheid van het kind. In PI Ter Peel wordt de baby in de 8e week na de bevalling aangemeld voor een kinderdagverblijf.